http://www.wikio.es

15/2/10

Falange contra Garzón o la transición española en los espejos cóncavos del Callejón del Gato.

Como en una escenificación teatral, el dramatis personae está dispuesto. El juez díscolo, en el banquillo; los muy leales magistrados – al Caudillo, a Dios y a España, según parece –, dispuestos a la suspensión y al procesamiento. La extrema derecha afila los cuchillos.

No había remedio. Era evidente que, antes o después, alguna vez, alguien tenía que ser llevado ante la justicia en este país ante todos los crímenes de lesa humanidad, violaciones de los derechos humanos y demás aberraciones del genocidio franquista, el último genocidio negado del siglo XX.

Así que, tan carpetovetónicos y ufanos como siempre, hemos decidido llevar al juez que intentó juzgar a los verdugos.

Los héroes clásicos reflejados en los espejos cóncavos del Callejón del Gato dan el esperpento: España – el colapso en cadena de nuestro entero sistema de justicia ante los crímenes del franquismo – como deformación grotesca de la civilización europea, ya se sabe, Max Estrella dixit.

Deformemos, por tanto, también nosotros, con Don Ramón, la expresión en el mismo espejo que nos viene deformando las caras desde la transición ejemplar de las 150.000 personas en fosas clandestinas, los asesinatos y robos convalidados – vaya, se dice que aquello tambien eran juicios – y los miles de 'niños perdidos'; la transición ejemplar de las elecciones a Cortes Constituyentes con la Izquierda Republicana del Presidente Azaña y la Unión Republicana del Ministro Giner de los Ríos, prohibidas... que una cosa era legalizar a unos comunistas muy simpáticos en las elecciones de 1977, y otra muy distinta a los partidos republicanos, acaso más conservadores ellos… pero demasiado republicanos al parecer. Mira que si de verdad se llega a permitir elegir entre un Estado monárquico y otro republicano... era mucho más seguro elegir entre la monarquía y la nada para que en el país de la noble osadía y la Segunda República española el reestablecimiento monárquico decidido por Franco pudiese continuar...

A fin de cuentas a cualquier partido político le puede pasar lo de ser legalizado un poco más tarde de la cuenta y perderse una Constitución española; démosles por perfectamente representados por Falange y por el resto de grupúsculos de la extrema derecha a los que sí se permitió participar, en cambio, sin pega alguna; mientras Acción Republicana Democrática Española continuaba en su largo exilio forzado.

Todo de lo más legítimo y, vaya, seguro que más o menos lo que se entiende por principio de elecciones libres y justas en Naciones Unidas...y no digo entonces, no, que era todo tan difícil, sino ni siquiera ahora que, una vez pasado el apuro del 78, ya tenemos este magnífico Estado de Derecho monárquico, y esta judicatura tan juramentada con los viejos tiempos – efectivamente, la joya de la corona –. Y claro, la verdad que da que da fatiga ponerse a organizar referéndums constitucionales, en igualdad, paz y libertad, y dejando participar – a tiempo esta vez –, incluso a los partidos históricos del republicanismo español... aunque quizás así tendríamos una República democrática o, al menos, una Monarquía elegida de verdad ante alguna alternativa.

Por el momento nos tocará asistir, sin remedio, a la función: con la parte más visible de lo mucho que resta del franquismo entre nosotros denunciando a uno de los pocos jueces que ha intentado juzgar sus crímenes, la menos visible enjuiciando al juzgador, y las familias de las víctimas – de fosa en fosa – buscando a sus muertos... que nuestro Gobierno y autoridades ya se encargan solitas de omitir el ejercicio de sus más elementales responsabilidades de Estado y, con ello, de omitir en este campo la misma dignidad institucional de los puestos que ocupan. Pero eso sí, le han deseado buena suerte a Garzón en estas circunstancias y, sinceramente, yo con eso ya me quedo mucho más tranquilo. El Gobierno de España ya ha cumplido con su deber.

Así que nada, en vez de ponerse el mismo celo en la aplicación de la Ley de Partidos a las formaciones que hacen exaltación y apología del genocidio y la dictadura franquista – así el artículo 9.3, “promover, dar cobertura o participar en actividades que tengan por objeto recompensar, homenajear o distinguir las acciones terroristas o violentas o a quienes las cometen o colaboran con las mismas”, “apreciando la continuidad o repetición de las mismas en la trayectoria de un partido (…) así como las actitudes significativamente repetidas de sus afiliados o candidatos”, añade el 9.4 –, se desarrollará ante nuestros atónitos ojos, y los del mundo entero, el caso Falange contra Garzón, aunque mucho me temo que a nuestro juez valiente le va a tocar un poco más de esa doctrina del embudo de lo justo y de lo democrático que tan bien conocen ya por desgracia los partidos republicanos y todas las víctimas del franquismo.

Y todo vuelta a empezar…

Si en Luces de bohemia el sentido trágico de la vida española sólo podía darse con una estética sistemáticamente deformada, estoy seguro que en el día después de levantarse el telón en el juicio contra Garzón Valle Inclán mismo no se referiría ya a los espejos cóncavos del Callejón del Gato, sino a los que, así las cosas, inevitablemente dejó aquel dictador "de lo atado y bien atado" en algún lugar de la Zarzuela.

PICA LAGARTOS: ¡El mundo es una Controversia!; DON LATINO: ¡un esperpento!; EL BORRACHO: ¡Cráneo previlegiado!”.


Miguel Ángel Rodríguez Arias es profesor de Derecho penal internacional de la Universidad de Castilla-La Mancha, autor del libro El caso de los niños perdidos del franquismo: crimen contra la humanidad y otros trabajos pioneros sobre desapariciones forzadas del franquismo que dieron lugar a las actuaciones de la Audiencia Nacional.

14/2/10

PENSANDO EN ALTERNATIVAS

Siguen entristeciendo las cifras brutales que deja la crisis, entre ellas la del desempleo. Un drama económico, social y político. Pero la misma congoja nos hace preguntarnos por el brutal gap entre la magnitud de las malas noticias y la debilidad de las respuestas. ¿Cómo es posible que no aflore de manera más expresiva y organizada el malestar? ¿Cómo explicar que las cifras insólitas del derrumbe económico y sus consecuencias sociales, se estén sobrellevando como si nada pasara? Naturalmente, hay temor e inseguridad. Y ya conocemos que la incertidumbre paraliza las sociedades, las hace más sumisas y obedientes al poder. Es el milagro político del miedo. Pero parafraseando a John Berger, necesitamos recursos para convertir las malas noticias en verdades. Precisamos reconstruir las mediaciones que hagan legible este momento y ofrezcan, a continuación, algunas alternativas.

La explicación más de fondo para esos inquietantes interrogantes, remite a esa inaudita capacidad de hegemonía que ha demostrado el pensamiento neocon durante estas décadas. Las sociedades han sido reformateadas culturalmente en un paradigma que ha colocado el mercado en el centro de las soluciones. Pero como la capacidad del mercado para enamorar es muy limitada la narrativa liberal ha construido un imaginario seductor alrededor de un concepto muy potente: la libertad. Esa asociación perversa entre libertad y mercado ha despolitizado e individualizado los conflictos de modo y manera que estos son ahora codificados en términos estrictamente individuales. Que la enseñanza pública está mal: me voy a la concertada. Que la sanidad pública me incomoda (demasiados inmigrantes, viejos/as y pobres), me voy a la privada. La vida convertida en una sucesión de novedosas e intensas experiencias previo paso por taquilla.

La individualización de los conflictos, su despolitización, ha sido uno de los principales recursos para el desmantelamiento del entramado político-institucional deudor del Estado del bienestar. Por esa vía, las organizaciones sociales y los partidos políticos de izquierdas han sufrido singularmente. Sobre todo, han perdido una buena parte de esa capacidad de representación de los y las de abajo que les daba sentido y perspectiva histórica.

Habría razones para el desánimo, claro. Pero hay buenas y poderosas razones para pensar en la viabilidad de las alternativas. En la existencia de experiencias y condiciones para hacer de las malas noticias, verdades en condiciones de ser representadas políticamente.

El pasado mes de enero (en la fiesta de reyes) desalojaron el Patio Maravillas y el mismo día se reabrió en otro lugar, parecería, una vez más, que la respuesta ha sido limitada, pero en esta ocasión la trascendencia ha sido un poco mayor de la imaginada. Madrid ha mirado con simpatía una experiencia que pone de manifiesto la existencia de una contradicción lacerante para los poderes: ¿por qué es mejor un desalojo policial para preservar un bien codiciado por su valor especulativo que mantener y sostener una experiencia de autogestión que había convertido un estercolero en un centro cultural? Y la simpatía ha sido mayor porque la capacidad de iniciativa de esa experiencia se estaba haciendo sobre la base de la cooperación, la solidaridad y el trabajo voluntario.

Como otras experiencias en el país, este espacio social resistente y alternativo pone de relieve las potencialidades del trabajo en red, de la cooperación basada en la voluntariedad y en la solidaridad y es capaz de rescatar energías sociales que, de otro modo, serían subordinadas por el mercado.

Frente a otras modas, lo interesante de esta experiencia es que una subcultura de la protesta no puede ser fagocitada por la subcultura del poder. Lo ocurrido con este desalojo y su respuesta, como lo acontecido con los activistas de Greenpeace detenidos en Dinamarca, muestra las evidentes grietas que el, otrora, inmaculado muro del poder presenta. Pero evidencia también las limitaciones de una izquierda casposa, abotargada e institucionalizada para entender estas y otras señales y tratar de crecer y reconstituirse en esos espacios.

Hay mucha energía rebelde que subsiste en lo social y que tiene diferentes grados de visibilidad, de articulación y de madurez. No todo es limpio e inmaculado, claro, pero, sin dudarlo, los laboratorios de innovación y cambio en el espacio alternativo están hoy mucho más en la izquierda social que en la política.

Y sin embargo, es imprescindible una izquierda sugerente, sutil y sexy que promueva y estimule la articulación de todos esos espacios en una nueva lógica de relación entre lo social y lo político. Tenemos que pasar de relaciones de subordinación y representación a espacios de cooperación flexibles y de aprendizaje mutuo. En este viaje la misma forma partido debe ser reinventada, reconstruida, no solo reinterpretada.

En fin, necesitamos pasar de la levedad programática a escenarios de propuestas fuertes con capacidad de atracción, bien fundamentadas y creíbles. Precisamos una nueva narrativa que dispute al pensamiento liberal la palabra libertad y le dote de un nuevo sentido en esta lógica de la solidaridad atravesada por el conflicto político. No estará de más, quizá, revisitar el estado, las instituciones y recuperar una esfera pública digna de tal nombre. Por último, un proceso o procesos de esta envergadura generaran nuevos liderazgos y nuevos modos de representar esta enorme diversidad y riqueza de espacios y de experiencias.

La izquierda alternativa vive la necesidad de reinventarse, importa poco como denominemos a este proceso. Y en esta coyuntura de la perplejidad el riesgo mayor es, justamente, no arriesgar. Es tiempo para mirar con generosidad y alguna que otra altura de miras. Veremos.

Pedro Chaves Giraldo

Profesor de Ciencia Política de la Universidad Carlos III de Madrid


¡¡ PATRIOTAS DE FERRADO !!

De novo estamos ante un exercicio de localismo paletil dos que tanto dano fixeron e fan aos galegos e a Galicia, estimulado e animado por un "patriota de ferrado" que irresponsablemente non dúbida en arriscar a autonomía de Galicia reduciendolo todo a un Celta-Deportivo, a unha artificial confrontación entre galegos para xustificar a súa propia razón de ser, isto non é un xogo. Poñer razóns electoralistas e cortoplacistas por enriba do interese xeral de Galicia e da súa autonomía, sábese como empeza pero non como pode rematar aínda que moi probablemente mal para Galicia e, aínda que esixiremos as responsabilidades pertinentes no seu momento, non quero deixar de sinalar o risco certo de que o aforro galego pase a ser xestionado fóra de Galicia.

A responsabilidade, nun cargo público non é consubstancial e non hai que dala por suposto e exemplos diso, lamentablemente, temos algúns recentes e moi razoados.

Os galegos, sabemos que se abriu un proceso de redución de número de caixas de aforro, (dunhas corenta e tantas a sete ou oito), e que iso se vai realizar nun curto período de tempo. Isto non é novo, hai poucos anos en Galicia tiñamos seis ou sete caixas e agora temos dúas: Caixa Galicia, na Coruña, (con máis de 45.000 millóns en activos), e Caixanova, máis pequena, na provincia de Pontevedra, (cuns 25.000 millóns).

A coruñesa Caixa Galicia e a pontevedresa Caixanova teñen que abrir un proceso de fusión que pode derivar na creación da quinta caixa de aforros de España por volume de activos. Coas actuais cifras chegarían á cuarta, pero o proceso no que está inmersa Caixa Catalunya con Tarragona e Manresa desprázaas na clasificación un posto.

Neste proceso de concentración de caixas que se iniciou hai uns meses, Galicia non pode nin debe permitirse desaparecer do mapa financeiro ante o risco de absorción por algunha caixa de aforros foránea que traslade o centro de decisión do aforro dos galegos fóra da nosa comunidade. As caixas galegas, polo tanto, non poden permanecer inmóbiles e agora toca evolucionar.

Hoxe, ante ese escenario que segue acurtando prazos no seu calendario, os cidadáns, os galegos, temos que esixir aos nosos dirixentes, -Abel Caballero, alcalde de Vigo, incluído-, que actuen con rigor, con responsabilidade e sobre todo con obxectividade, pero asegurando a solvencia e a galleguidad das caixas e o interés xeral.

Esta mañá, Lóis Blanco, na súa columna de La Voz de Galicia, reflexionaba sobre isto, con ese título de "Patriota de ferrado" que eu transformo ao plural porque hai algunhas complicidades máis nesa irracionalidade.


Os últimos datos de divorcios confirman que a economía non atopa a faísca da recuperación. As parellas non se aman máis agora que hai dous anos, senón que se soportan máis, á forza, porque cada día son máis os membros das familias que perden a súa independencia económica ao quedar sen emprego. Ademais dos tipos de interese, da inflación, da débeda exterior ou da morosidade, o índice de divorcios é un dato que posúe tamén unha lectura económica. Como a bolsa, os divorcios tamén baixan. Porque non se separa quen quere, senón quen quere e, ademais, pode.

A autoestrada e o desprazamento da poboación desde o interior cara ás áreas da Coruña e Vigo cimentaron unha relación entre norte e sur que supera os resabios do provincialismo do século XIX. Con dificultade, pero inexorablemente, superou as bravuconadas dos sucesivos patriotas de ferrado que se foron aparecendo nos dous lados; feudalistas que manipulan aos demais en beneficio dos seus intereses persoais, da súa leira, aínda que sempre o fagan enarborando bandeiras de supostas causas xustas e defensa do ben común.

A sociedade vai por diante dos patriotas de ferrado, quen a pesar de todo fan dano porque entorpecen o camiño, son como un desas fochancas que por sorpresa se aparecen nas estradas, gretadas neste inverno tan frío e húmido. Se o condutor cae nun pode quedar sen amortiguador ou sen dirección. A fochanca escavada coa manifestación do martes polo patriota Abel Caballero é profundo El mesmo meteuse no buraco e xa non pode saír. Se os demais políticos van detrás, tentados pola proximidade das eleccións municipais, será a crónica dunha morte anunciada: en tres anos, as caixas, as dúas caixas, a do norte e a do sur, diluiranse absorbidas por entidades de maior tamaño. Unha vez máis, os patriotas de ferrado farían moito dano, pero a relación, o matrimonio, do norte e o sur, seguirá adiante, porque ninguén pode cambiar o sentido dos tempos.

A fusión das dúas caixas non garante -sábeno todos, Feijoo tamén- que poidan manterse a medio prazo en solitario, pero calquera outro camiño é renunciar de antemán a intentalo; renunciar á posibilidade de que unha entidade galega tome as decisións en Galicia. O trámite de divorcio entre PP e PSOE, con recursos e simulacros de recursos ao Constitucional entre o Goberno central e a Xunta, ten a próxima semana unha última vía de conciliación, unha cita entre as partes, en Madrid, tamén en martes.

Se ao PSOE non lle entrou un ataque de celos pola presenza do Bloque na lei de caixas, e se Feijoo non actuase con trazos que tanto criticaba ao seu predecesor, o martes sería martes de entroido e nada máis. A pesar de todo o que choveu, o acto de conciliación entre a Xunta do PP e o Goberno central do PSOE, unha vez que se tomen o seu tempo, pode servir para algo. Por unha razón: o PSOE galego, e case o nacional, non está gobernado por un patriota de ferrado
.”

Emoción e compromiso no segundo ano do pasamento de Carmelo Teixeiro. In Memoriam


NALGURES

Nalgures andarás, nalgunha guerra,

quizais nunha cidade destruída

osmando entre os cadáveres a vida,

que o oficio de vivir nunca te aterra.


Sempre a loitar coa xente que se aferra

aos soños e que aposta na partida

non dando nunca a causa por perdida

loitando sempre polo mar e a terra


Pintando arcos da vella na tormenta,

liñas pintadas coma pontes,

cousas de non matar e bolboretas,


así te podo ver, sempre á mantenta

onde se movan máis os horizontes,

que as ondas do teu mar nunca están quietas.


Marica Campo


Radio Rexurdimento.gal, únese na lembranza a un home íntegro e comprometido coa Humanidade, aos benqueridos amigos e compañeiros da Asociación Cultural "Fuco Buxán", do "Comité Cidadán de Emerxencia para a Ría de Ferrol", e ao conxunto da cidadanía.


In Memoriam.

Información sobor da iniciativa de concesión do Premio Sájarov del Parlamento Europeo ao Xuíz Garzón e aos familiares dos desaparecidos do franquismo

Prezados amigos, pásovos unha breve información á marxe, unicamente no caso de que puidese ser do voso interese (ou non): o texto que hai uns meses abríuse xa para a firma no blog de Miguel Angel Rodriguez, "No pais dos nenos perdidos" (e quedou a disposición das webs e blogs doutros compañeiros, entre delas ésta de Radio Rexurdimento.gal) e que xa está disposta a enviarse por correo a varios eurodeputados, Moncloa, etc, pero que segue aberto á firma (aínda non será o deposito definitivo en rexistro do Parlamento Europeo, pero se que a idea é que se vaia coñecendo xa por parte de representantes, etc), como vedes a firma pode ser individual de persoas ou organizacións, mediante os comentarios desa entrada do blog.

-

Varias asociaciones de la memoria y derechos humanos y ciudadanos piden al Gobierno de España que promueva la Concesión del Premio Sájarov del Parlamento Europeo de este año 2010 al Juez Garzón y a los familiares de los desaparecidos del franquismo.

Conscientes de que los derechos humanos constituyen el núcleo del Parlamento Europeo y que el Premio Sájarov es una de las herramientas más visibles y de calado internacional en su promoción, así como de reconocimiento institucional por parte de la Unión Europea y sus Estados miembro.

Conscientes de la finalidad de dicho galardón internacional como reconocimiento a quienes con valor y sacrificio enfrentan situaciones de graves violaciones de derechos humanos por parte de Gobiernos y autoridades. Como instrumento de cambio para que dichos Gobiernos y autoridades cesen en sus abusos de poder y en tales violaciones.

Conscientes de que tal es la actual situación de impunidad de los “crímenes contra la humanidad”, crímenes de guerra, contra la paz y actos de genocidio perpetrados por el franquismo en España, así como de la posterior grave violación de los derechos humanos de los familiares de los desaparecidos del franquismo por parte del Gobierno de la nación y altas autoridades, de manera contraria a los artículos 2, 3, 8 y 13 del Convenio Europeo de Derechos Humanos y otros instrumentos; en particular en cuanto al trato inhumano cruel y degradante que supone el abandono de estos 150.000 desparecidos en ausencia de una “investigación oficial efectiva e independiente”.

Conscientes de la comprometida tarea realizada frente a todo ello por D. Baltasar Garzón Real, titular del juzgado de instrucción 5 de la Audiencia Nacional y por los familiares de los desaparecidos del franquismo en España en su conmovedora y firme búsqueda de sus seres queridos desaparecidos a lo largo de los últimos treinta años de democracia y frente a todo tipo de incomprensiones, trabas y dificultades e incumplimiento de los deberes básicos de humanidad por parte del Estado español y que resultarían exigibles a cualquier Estado de conformidad con las costumbres propias de las naciones civilizadas.

Conscientes de la gravedad de la actual situación dado el estado de las actuaciones penales iniciadas contra D. Baltasar Garzón Real, por su intento de emprender dicha “investigación oficial efectiva e independiente” en el caso de los desaparecidos del franquismo tal y como ha sido exigida en reiterada jurisprudencia por el Tribunal Europeo de Derechos Humanos a todos los poderes del Estado; del reciente comunicado de la prestigiosa Comisión Internacional de Juristas denunciando la inobservancia de distintas salvaguardas e instrumentos internacionales propias de todo Estado de Derecho.

Conscientes de vivir en un país, el de los miles de niños perdidos y los cientos de fosas clandestinas, en el que sólo se ha llamado a declarar como imputado al único juez que ha tratado de hacer valer el derecho penal internacional y de los derechos humanos ante dichos crímenes, y en el que jamás se ha llamado a declarar, en cambio, a ni uno sólo de los responsables de las más de 150.000 desapariciones forzadas.

Conscientes del infinito e irreparable dolor de estas familias tras toda una vida a la espera y de la urgente situación de muchos de ellos dada su avanzada edad en su legítimo anhelo de conocer la suerte de sus seres queridos arrebatados; de la imprescindible necesidad de recuperar en España la normal vigencia de los instrumentos internacionales de derechos humanos y de protección a las victimas de desaparición forzada, que jamás debió faltar; del incalculable valor de la contribución de D. Baltasar Garzón Real y de los familiares de los desaparecidos para la consecución de dicho bien social.

Conscientes del antecedente marcado por el propio Parlamento Europeo en idéntico sentido ante el caso de la lucha a la impunidad de los desaparecidos de la Dictadura militar argentina, con la concesión, en 1992, del premio Sájarov a las Madres de la Plaza de Mayo.


Pedimos al Gobierno de España y al conjunto de autoridades nacionales
  • que sean archivadas de forma inmediata las actuaciones penales emprendidas contra D. Baltasar Garzón Real.
  • que el Gobierno y nuestras autoridades nacionales respalden y promuevan ante el Parlamento Europeo la candidatura conjunta de D. Baltasar Garzón Real y de los familiares de los desaparecidos del franquismo para el premio Sájarov en su próxima edición de 2010, para que la misma sea tomada en consideración y respaldada en su caso de conformidad a sus bases.
  • que se reformulen de raíz el conjunto de las actuales políticas “de la memoria” para reestablecer la normal vigencia también en España de los derechos humanos de todas las víctimas del franquismo y observar los deberes de verdad justicia y reparación tal y como han sido formulados por la ONU;

Asociaciones Firmantes de la petición:

  • Amical de Antiguos Guerrilleros, Francia.
  • ARMH La Memoria Viv@
  • Asociación Andaluza Memoria Histórica y Justicia.
  • Asociación Española para el Derecho Internacional de los Derechos Humanos (AEDIDH)
  • Asociacion Memoria de España Republicana de Tarn y Garona, Francia.
  • Associació Memòria de MallorcaAsociacion para la Recuperacion de la Memoria Historica de Aragón (ARMH)
  • Asociación para la Recuperación de la Memoria Histórica de la II República, guerra y posguerra civil española de Coria del Río.
  • Associació per a la Memoria Histórica i Democrática del Baix Llobregat, Barcelona.
  • Asociación por la Memoria Histórica de Miranda de Ebro
  • Ateneo Republicano del Limousin, Francia.

Firmas de ciudadanos:

13/2/10

“O franquismo non ten herdeiros políticos”

Lourenzo Fernández Prieto (Ribadeo, 1961) é catedrático de Historia Contemporánea da Universidade de Santiago e director do proxecto para a recuperación de memoria histórica Os Nomes, As Voces, Os Lugares. Hoxe, o historiador presenta na sede da Fundación Caixa Galicia da Coruña o seu novo libro, Facendo historia con memoria, de 3C3 Editores, que tenta “afondar no pasado incómodo do golpe de Estado do 36”, nas súas verbas.

- Temos un pasado incómodo?


Tento reflexionar sobre a incómoda relación que temos co noso pasado, xa que hai que distinguir a memoria da historia, porque ás veces a emotividade crúzase co material compilado polos historiadores. O libro recolle artigos publicados na prensa entre 1999 e 2009 e varias conferencias que afondan no pasado incómodo do golpe de Estado de 1936.

- Habería que precisar entón o termo memoria histórica?

Ese concepto é histórico. O historiador francés Halbwachs foi o primeiro en escribir sobre memoria histórica, ao igual que Jorge Semprún. E é moi significativo que Halbwachs morrera en brazos de Semprún no campo de concentración de Buchenwald, dous membros da resistencia. Todo isto capta o carácter emotivo da memoria histórica, pero cómpre non confundir unha cousa con outra. Os historiadores temos que aplicar un método crítico.

- No libro fala de equilibrar a memoria dos vencidos coa dos vencedores. En que punto estamos?

Estamos nunha fase inicial, porque aínda non demos explicado o que pasou, o que só se consegue con distancia e coñecemento. E mesmo parece perigoso adquirir coñecemento. O franquismo non ten herdeiros políticos, porque se optou por esquecer. Pero os historiadores estamos na obriga de coñecer, algo que a sociedade demanda. Non se pode facer historia desde dous bandos, porque non hai cadáveres nin bos nin malos.

- Cantas memorias recrea na obra?

Hai moitas memorias perturbadas. Este é un libro que reúne intervencións públicas porque é moi importante que os profesionais da historia falemos non só nas aulas. Non falo só da guerra, tamén da memoria da República, da desamortización e de Montero Ríos, que é o catalizador do Estado laico en España. E é que antes da Guerra Civil hai moita historia que nos interesa.

- Como están os apoios sociais ao proceso de recuperación da memoria?

A memoria do que aconteceu no 36, a das vítimas, pasou de estar oculta nas familias a ocupar un espazo público. A sociedade quería esquecer, pero ese pasado incómodo regresou. Ademais fíxose moita política coa memoria e non política da memoria. Realizáronse políticas inxenuas e xurdiron situacións conflitivas. O asunto chegou ao poder lexislativo co PP, cando o Goberno dos populares condenou o franquismo. Logo ao executivo, coa Lei de Memoria Histórica. E finalmente a instancias xudiciais, co proceso de Garzón.

- A lea lexislativa no caso de Garzón non favoreceu o proceso, de momento.

Eu non creo que haxa que lexislar sobre a historia, un Parlamento debe tomar decisións. O asasinato de Lorca ten aínda un verniz legal e non o é nin ética nin moralmente, como nos do outro bando. A democracia aínda non falou respecto a eses xuízos kafkianos, ilegais. Polo tanto iso é o que permite o paradoxo. Que Garzón e a Audiencia Nacional actúen en casos parecidos noutros países e non o poidan facer no caso español non ten sentido. Para crear a cultura da paz hai que recoñecer antes a memoria da guerra. Aínda se debate se foi necesaria ou non a bomba de Hiroshima... son cousas que non se resolven nun día, e a solución non é agachar a cabeza.

11/2/10

O anteproxecto de lei de "Verdade, Xustiza e Reparación" para as vítimas do franquismo en 10 puntos.


1. O anteproxecto como proposta aberta para o debate.

Ao contrario de ser un texto xa pechado, ou depositado en ningún rexistro, a Exposición de motivos do anteproxecto, os seus 99 artigos e as súas 4 disposicións finais están abertos a propostas e emendas a través dos distintos foros de debate abertos en Internet e das distintas convocatorias presenciais en distintas cidades do país. Precisamente como é só a primeira palabra, que non a última, o texto difundiuse para que se poidan propoñer reformas e melloras concretas en torno a "verdade, xustiza e reparación" e tan só se pide un mínimo de civismo deixando a descualificación persoal de lado na participación.

É unha iniciativa en desenvolvemento á que se lle está a tratar de dar a máxima difusión, ese é o obxecto do proceso de debate e información aberto, no que dedicaremos varios meses a difundila e explicala, recollendo tales propostas.


2. Axuizamento penal de todos os crimes do franquismo e do posterior período de impunidade.


O anteproxecto non é ningún tipo de acción ou querela dirixido a un tribunal, nin impide ou non substitúe calquera querela de ninguén ante un tribunal nin outra acción ante ningunha instancia. O anteproxecto introduce, unha por unha, as seguintes medidas coa finalidade específica de conseguir o axuizamento penal de todos os crimes do franquismo:

a) Creación dunha fiscalía especializada con competencia en delitos contra a vida, a liberdade, etc, e por suposto, todos os crimes internacionais cometidos polo franquismo (crimes contra a humanidade, crimes de guerra, etc) así como calquera outros de prevaricación ou omisión de deber de perseguir delitos durante o posterior período de impunidade (artigo 21).

b) Creación dunha Unidade Especial de Policía Xudicial para a investigación de todos os crimes do franquismo e do posterior período de impunidade (artigo 22). Esta de crear unha unidade especial de policía xudicial para perseguir os crimes do franquismo representa un dos elementos máis novidosos que non habñia sido formulado para o debate ata o momento.

c) Deber de emprender investigacións oficiais efectivas e independentes por crimes e violacións dos dereitos humanos que conduzan ao axuizamento dos culpables (articulo 17).

d) Remisión daqueles casos que resulte posible segundo o seu Estatuto á Corte penal Internacional para o seu axuizamento penal (artigo 18)

e) Deber das autoridades do Estado de adoptar outras garantías contra a impunidade (artigo 19).

Neste sentido este anteproxecto é a primeira proposta lexislativa que se formula en España, incluída a valiosa proposta alternativa de ERC á lei da memoria, que incorpora calquera destas medidas concretas de "Xustiza" ao que se dedica un capítulo específico.


3. Inaplicabilidade da lei de amnistía para impedir o axuizamento dos crimes do franquismo.

Salvando as limitacións que impón a regulación da Iniciativa Lexislativa Popular en materia de graza, e dende o feito mesmo de que a lei de amnistía non ten validez xurídica ningunha para impedir este tipo de crimes fágase unha iniciativa lexislativa ou tres, a proposta é clara no seu artigo 20 que para impedir a súa aplicación ilegal polos tribunais e na liña do comunicado a España polo Comité Internacional de Dereitos Humanos en 2008 recolle:

"A lei ordinaria española de amnistía non pode despregar os efectos dunha lei de impunidade ou punto final respecto crimes internacionais ou de recoñecido carácter imprescritible. En ningún caso poderá ser invocada polos tribunais de xustiza para impedir o axuizamento penal de crimes contra a humanidade, crimes de guerra, contra a paz ou xenocidio cometidos polo franquismo".


4. Recoñecemento parlamentario do xenocidio franquista.

Ademais de todo o anterior, na proposta contémplase tamén o expreso recoñecemento parlamentario como xenocidio da aniquilación dos partidarios da Segunda República española e loitadores antifascistas levada a cabo polo franquismo pobo a pobo ocupado, e coa finalidade, non tan só de gañar unha guerra ou facerse co control do Estado senón da eliminación da mesma base biolóxica do republicanismo en España para sempre.

Preténdese tamén a introdución, como concreta garantía de non repetición no futuro, da figura do xenocidio do grupo político na nosa propia lexislación interna de forma tan legal e lexítima como fixo o Parlamento nacional de Francia e outros países, así como a posta en marcha dunha campaña polo seu recoñecemento internacional como forma de mellorar o marco de protección internacional doutros demócratas no mundo fronte a intentos de aniquilación noutros escenarios, como viñeron formulando especialistas como o propio Relator especial de Nacións Unidas sobre o Xenocidio Benjamin Whitaker. Neste sentido no artigo 89 contémplase:

"Sen prexuízo do estudo de reformas do Código penal interno en materia de crime de xenocidio para garantir a protección de todo grupo humano que, no ámbito da xurisdición española, puidese volver ser obxecto de persecución coa finalidade da súa destrución ou aniquilación total ou parcial, corresponde á Subcomisión sobre garantías de non repetición elevar proposta sobre a progresiva mellora dos estándares de tutela internacional ante as devanditas condutas en calquera lugar do mundo, mediante a revisión da Convención internacional de 1948, a adopción dun Protocolo adicional ou calquera outro mecanismo efectivo,".

O anteproxecto lexislativo vai dirixido ao Parlamento de España ao abeiro dos dereitos constitucionais de participación cidadá non ante un xuíz, que se limita a aplicar a lei existente - e, xustamente, se o recoñecemento do xenocidio do grupo político xa existise en España e se aplicase non estariamos a presentar a iniciativa para que existise dúas veces -. Presentámolo ante o Parlamento como acción lexislativa porque é o Parlamento que decide e modifica esa lei e a través del a súa aplicación posterior. Neste concreto punto o anteproxecto formula, polo tanto, a creación e recoñecemento legal dunha categoría que aínda non foi recoñecida en España e que lexitimamente queremos que se recoñeza, ao igual que foi recoñecida en Francia e outros países. Non se modifica o recoñecemento debido de ningunha das outras figuras delituosas senón que tamén queremos que se recoñeza esta, na convicción de que a vontade do franquismo foi a de aniquilación total ou parcial do grupo de defensores da república española.


5. "Verdade, xustiza e reparación" para todas as vítimas do franquismo, e tamén da impunidade.


Algunhas vítimas precisan ademais de medidas específicas, como a nulidade das "sentenzas" do franquismo, a restitución de propiedades inmobles e papel moeda roubados, ou a busca e identificación de desaparecidos. No anteproxecto quérese contemplar a todas as vítimas do franquismo e non só durante a ditadura senón, tamén por primeira vez, ás vítimas da impunidade, nas súas distintas modalidades. A gran maioría de medidas de "verdade, xustiza e reparación" van dirixidas ao conxunto das vítimas indistintamente consideradas, dende o deber da persecución de todos os delitos por parte da fiscalía á súa abordaxe pola Comisión da Verdade, publicación de todas as medidas en boletín oficial e prensa, etc, aplicable para toda vítima.

Outro elemento novidoso da proposta é a específica toma en consideración das vítimas de violacións dos dereitos humanos e varias posibles figuras delituosas (prevaricación, omisión de deber de perseguir delitos, etc) a partir do 20 de Novembro de 1975 ata os nosos días, "o posterior período de impunidade".


6. Nulidade das que viñeron denominandose "sentenzas" que en realidade son meros asasinatos de Estado, e tamén do resto de sentenzas e normas represivas do franquismo como punto de partida do anteproxecto dende o seu artigo 1:


Como sinala o seu artigo 1.3: Declárase, en particular, a nulidade radical de todos os asasinatos de Estado enmascarados baixo a devandita aparencia encubridora, que - non só durante o franquismo senón, tamén, durante o posterior período de impunidade - foron denominadas "sentenzas", faltándose con iso á verdade, á xustiza, á dignidade e dereitos recoñecidos aos asasinados e aos seus familiares e ao mesmo decoro institucional. En especial declárase a nulidade radical das seguintes sentenzas".

Xunto a iso búscase garantir a responsabilidade penal dos que participaron en tales asasinatos, a revelación da súa identidade, a protección dos lugares de asasinato e enterramento, as indemnizacións ás familias, a petición de perdón das autoridades democráticas por seguir chamándoas sentenzas, entre outras medidas.

7. Restitución dos desaparecidos aos seus familiares.


Dos seus restos mortais no caso das foxas clandestinas ou vivos no caso dos nenos vítimas de desaparición forzada polo franquismo. Para o cal se prevé a creación dunha Comisión Nacional de Busca dos Desaparecidos do Franquismo e unha Base Nacional de Datos Xenéticos.


8. Verdade, xustiza e reparación, de xénero.

O anteproxecto incorpora á muller e a perspectiva de xénero nas distintas medidas de verdade, xustiza e reparación, ademais de, transversalmente, en todas as Comisións cuxa composición se prevé paritaria, establecéndose tamén a creación dun Subcomité de Verdade Xustiza e Reparación de Xénero para seguir abordando a represión e crimes de xénero.


9. Restitución graos e honras militares aos guerrilleiros, puntos de apoio e demais defensores antifascistas, de propiedades aos seus lexítimos propietarios, etc.


O anteproxecto trata de levar as medidas de restitutio in integrum á súa completa expresión respecto de cada un dos distintos colectivos afectados nos seus dereitos subxectivos, ademais de recoñecer o dereito da sociedade española á restitución colectiva e constitucional das institucións democráticas republicanas arrebatadas.


10. Lei de "verdade, xustiza e reparación" non só de "xustiza e reparación".

Xunto a todo o anterior, e aos mecanismos de esclarecemento da verdade que comportan os deberes que introduce o anteproxecto ao establecer o axuizamento penal dos implicados e a investigación oficial efectiva e independente, inclúense distintas medidas de Verdade, incluída unha Comisión da Verdade como complemento de todo o anterior, e sen substituír a ningún dos mecanismos de xustiza a diferenza da posta en práctica substitutiva e rexeitable noutros países. No anteproxecto non é así de ningún modo e o artigo 11 relativo á súa creación déixao expresamente claro:

"3. A Comisión da Verdade non terá carácter xudicial nin, en ningún caso, substituirá os deberes de xustiza pendentes respecto todas estas vítimas e os seus familiares.

"4. A Comisión da Verdade trasladará as súas conclusións e calquera indicios de responsabilidade xurídica encontrados nas súas investigacións á Fiscalía especializada creada pola presente lei, así como á Fiscalía Xeral do Estado e ao Consello Xeral do Poder Xudicial, en particular alí onde puidesen detectarse indicios de responsabilidade penal ou disciplinaria na actuación de xuíces e fiscais durante o posterior período de impunidade"

Polo tanto, no tocante á inclusión dunha Comisión da Verdade no anteproxecto, abonda ler o articulado para comprobar que:

1. Prima o dereito á xustiza e a acción dos tribunais na persecución penal, dedícase un capítulo completo a iso, créase a fiscalía e dáselle competencia en materia de crimes nacionais e todos os internacionais, pero unha vez garantido iso non se quere excluír tampouco un elemento reparador máis, a Comisión da Verdade, que como sinala o artigo 11.4 queda supeditada á xustiza penal.

Artigo 21. 2. Introdúcese un novo inciso catro bis no artigo 19.2 da Lei 50/1981, do 30 de decembro, pola que se regula o Estatuto Orgánico do Ministerio Fiscal:

"Fiscalía para os Crimes e Violacións dos Dereitos Humanos durante o Xenocidio e a Ditadura Franquista e o Posterior Período de Impunidade efectuará as dilixencias a que se refire o art 5 desta Lei e intervirá directamente en procesos penais, en ambos os dous casos sempre que se trate de supostos de especial transcendencia, apreciada polo Fiscal Xeral do Estado, en relación cos seguintes crimes:

.Crimes de guerra.
.Crimes contra a humanidade
.Crimes contra a paz.
.Xenocidio
.Crimes contra a forma do Estado.
.Delitos contra a vida no contexto de crimes internacionais cometidos polo franquismo.
.Delitos contra a liberdade no contexto de crimes internacionais cometidos polo franquismo.
.Destrución de arquivos e documentos da represión franquista.
.Delitos contra a propiedade cometidos dende o Estado ou coa súa aquiescencia, no contexto de crimes internacionais cometidos polo franquismo.
.Prevaricación.
.Omisión de deber de perseguir delitos.
.Responsabilidade dos empresarios de Franco en crimes e violacións de dereitos humanos
.Ilegalización de partidos políticos, fundacións, asociacións e demais organizacións que exalten os crimes do franquismo, os seus símbolos, emblemas ou aos seus protagonistas.

2. O deber de cumprimento do Dereito internacional e xusrisprudencia do Tribunal Europeo de Dereitos Humanos, está presente ao longo de toda a expoción de motivos e no articulado:

"Artigo 19. 3: "En ningún caso poderá ser invocada lexislación nacional de rango xerarquicamente inferior ao normalmente recoñecido ao artigo 7.2 do Convenio Europeo de Dereitos Humanos en virtude do artigo 96.1 da Constitución española - tratado ratificado sen reserva ningunha ao respecto por España en 1979 -, para impedir o debido axuizamento dos crimes do período histórico anterior a 1945 para o que foi prevista a inclusión do devandito artigo na Convención, tal e como sinalou o Tribunal Europeo de Dereitos Humanos; (...)"

3. Á vista dos anteriores dous subpuntos, e dos 10 puntos enunciados nesta folla informativa, é evidente que non ten nada que ver o uso como mecanismo adicional que se fai aquí da Comisión da Verdade, con outros lugares onde se fixo un lamentable uso substitutivo.

No anteproxecto limitámonos a dar normal cabida dentro do capítulo de "verdade" dun instrumento fundamental nesa materia segundo os textos e instrumentos do sistema de Nacións Unidas e de xustiza internacional aos que tratamos de cinguirnos, entendendo que a creación da devandita Comisión representa, en se mesma, unha forma máis de reparación, neste caso colectiva, non de dereitos subxectivos concretos para os que se encomenda a canle dos tribunais e fiscalía especial creada, senón que o seu informe final aborda a indagación e esclarecemento do conxunto dos feitos, salvagárdao cara ao futuro, implica a súa ampla difusión e recoñecemento internacional e incorpora novas propostas para seguir avanzando en materia de "verdade, xustiza e reparación".

NON SE ENTENDE...

No, no se entiende. Fuera de España no se entiende qué está pasando en España con el juez Baltasar Garzón. ¿A proceso por su intento de juzgar crímenes de lesa humanidad? ¿Lo castigan por su desvelamiento de la oscura trama de corrupción tejida por personalidades de un partido político? ¿Se judicializa la política española? ¿Se politiza la justicia española?

Conocí al juez Garzón en 1997, cuando, con mi esposa Mara La Madrid, le elevamos una denuncia por el asesinato de mi hijo Marcelo Ariel y la desaparición de mi nuera María Claudia, padres de una niña o un niño nacido en cautiverio del cual supe la existencia por la Secretaría de Estado de El Vaticano. Era el único juez ante quien podíamos hacerlo: no había otro en el mundo dispuesto a escuchar el relato de los crímenes cometidos por la dictadura militar argentina. No había otro juez en el mundo que atendiera las heridas de las víctimas de Pinochet y no hubo otro que decidiera procesarlo.

Lo volvimos a ver en el 2000, esta vez para querellar a los represores de la dictadura uruguaya que asesinaron a mi nuera, le robaron la hija –era una niña, mi nieta, a la que encontré 23 años después de nacida– y desaparecieron los restos de María Claudia. Nos recibió con la misma deferencia y con un rostro que el sufrimiento ajeno le había escrito. Salimos de su despacho con alguna esperanza de justicia, la que esperaban y aún esperan centenares de miles de castigados por la espada en nuestro continente.

No voy a fingir una inocencia que no tengo. En la Argentina habemos jueces que violan el derecho de gentes, el derecho humanitario internacional, los derechos de los agredidos, la moral y la ética más corrientes, movidos tal vez por viejas complicidades. El juez Garzón no pertenece a esa tribu y que lo juzguen por hacer justicia no se entiende. No lo entendemos en América latina. Tampoco en otras partes del mundo.

Juan Gelman

10/2/10

O discurso político

Permítame, apreciado lector, en tempos tan convulsos, realizar tres consideracións sobre o discurso político imperante que tanto nos preocupa e entristece.

A primeira fai referencia á explotación fiscal, termo utilizado polo hacendista alemán R. Goldscheid a principios do século XX. Dicía Goldscheid que a explotación fiscal era, xunto á escravitude, expresión vella da explotación humana. Porque esta segue hoxe tan viva e provocadora como sempre, cos seus veos de ignorancia interesada e coa súa indiferenza social. A explotación fiscal fundaméntase na fraude, no trato desigual que reciben os rendementos do traballo con respecto ás rendas e ganancias de capital e tamén con respecto ás actividades profesionais e empresariais. Ademais, a explotación agrándase coas sicav, coa obscenidad dos paraísos fiscais e coa distribución oculta de rendas que xera a subvención inxusta ou excesiva. E é que a xustiza tributaria desapareceu da axenda política. As mensaxes son agora outra cousa.

A segunda consideración trata da natureza e xerarquía do poder nas sociedades modernas. ¿Onde reside o poder de verdade? ¿Na política, na economía, nos medios de comunicación, no exército, no pobo? A resposta non é sinxela, pero un intúe que, en última instancia, o poder sempre está alí onde a vida se reproduce a través de acumulacións de capital relevantes, xeradoras de emprego e rendas. Ou sexa, existe unha explicación económica do poder e tamén das funcións que para a súa reprodución xoga a política, as ideoloxías e ata os exércitos, en caso de crise aguda do sistema. A experiencia proporcionada polo século pasado é contundente respecto diso. Pero esas referencias non afloran no discurso político actual, circunstancia que afecta á solvencia dalgunhas persoas que exercen tan esixente profesión.

Finalmente están as consecuencias lamentables de reducir o discurso político a un conxunto de insultos, descualificacións, frivolidades e odios. As consecuencias non están identificadas aínda, pero así nace a desafección democrática e o populismo. Ademais, o discurso político promete cambios drásticos, refundaciones, modelos sostibles, así como outras audacias variadas. O resultado final é a confusión xeneralizada. Porque, ¿que significa refundar o capitalismo?: ¿castigar ao poder financeiro, máis do mesmo, ampliar as competencias do Estado? ¿E como se deseña e constrúe un modelo produtivo sostible?: ¿eliminando ou reducindo a produción enerxética, refinerías, automóbil..?, ¿cales son os sectores de fututo nas economías española e galega? Vivimos, sen dúbida, tempos duros e convulsos.


Xoaquín Álvarez Corbacho.



O Trío Calaveras

La semana pasada, el inefable Adolfo Domínguez, arropado por el también indescriptible Antonio Fontenla y el presidente de la Xunta, pronunció una conferencia, o lo que así se denomina, en el Fórum Europa en Santiago. Aunque en su sermón neoliberal Domínguez se limitó a reproducir las tesis que desde hace años emiten los círculos económicos dominantes, es preciso reconocer que, demostrando una vez más que la ignorancia es muy atrevida, lo hizo sin complejos y elevó sus propuestas a categoría de dogma que, como todo dogma, requiere una gran dosis de fe inmune a la realidad y a la evidencia científica. Pero ya se sabe, como recordaba el inolvidable Galbraith, los disparates de los ricos pasan en este mundo por sabios proverbios.

Empezó el charlatán orensano, como es preceptivo en estos tiempos, reclamando el despido libre -supongo que también gratuito- sin trabas jurídicas o administrativas, ya que de otra forma, afirmó, los empresarios emigran. Con su propuesta, Domínguez quiso dejar bien claro que cuando un trabajador cruza el umbral de la empresa queda sometido al despotismo sin brida del empresario o de sus agentes. No sé si es consciente de que sus revolucionarias teorías sólo conducen a formas de dominio neopatriarcal sobre los trabajadores, más cercanas a la vieja loi de famille del Antiguo Régimen que a un moderno sistema de relaciones laborales. Pero conviene recordarle a este reputado teórico que no se puede enunciar un teorema y pretender evitar los corolarios.
Siguiendo un guión bien conocido, Adolfo Domínguez descalificó a continuación el Estado de Bienestar y reclamó un drástico recorte en la protección social que los Estados ofrecen a sus ciudadanos. Algo especialmente necesario en España si queremos salir de la crisis, afirmó con contundencia. Pero hombre de Dios, si usted prescindiese de apriorismos ideológicos y fuese capaz de dejar emerger la realidad entre la tupida maraña de sus prejuicios, descubriría que el gasto social en España apenas alcanza el 20% del PIB mientras el promedio europeo se sitúa en el 27%, con el agravante de que el nuestro ha venido disminuyendo desde 1993, año en el que representó el 24% de la riqueza nacional.

En educación el gasto público es el de los más bajos de Europa. Las consecuencias son la baja calidad de nuestra escuela pública y el alto índice de fracaso escolar. En sanidad, con un gasto público muy alejado de la media europea, los resultados son las interminables listas de espera que amenazan con desvirtuar la eficacia clínica del sistema. Estas restricciones presupuestarias sitúan a España en los últimos lugares en número de camas por 100.000 habitantes, y en uno de los países con mayor porcentaje de SIDA, tuberculosis, venéreas y otras enfermedades infecciosas. En materia de pensiones estamos todavía muy alejados de la media de nuestro entorno y en los servicios de ayuda a la familia nos encontramos a distancias siderales de los países más avanzados de la UE, lo cual limita la incorporación de la mujer al mercado de trabajo y condiciona la revitalización demográfica del país. No parece, pues, que esto haya sido el detonante de nuestra crisis ni la explicación a nuestros actuales diferenciales económicos con los países más desarrollados.

También habría descubierto Domínguez que países como Alemania, Suecia, Holanda, Dinamarca o Finlandia, son los que salen mejor parados en todos los estudios, tanto desde el punto de vista de la eficiencia como desde el de la equidad. Estas naciones, desafiando todos los tópicos neoliberales que predica Adolfo Domínguez, venían creciendo a buen ritmo, conocían altas tasas de inversión y, sin embargo, tienen los sistemas de protección social más desarrollados del mundo. Todo ello con una baja inflación y sin déficit público apreciable hasta ahora. Son también los países mejor integrados internacionalmente y su comercio exterior representa algo más del 34% de su PIB.

Nada de esto dijo el señor Domínguez. Recordó, eso sí, la supuesta picaresca de los trabajadores, pero se olvidó casualmente de mencionar siquiera la economía sumergida y el escandaloso fraude fiscal existente en nuestro país. Simples problemas de memoria, supongo. Ahora bien, lo más preocupante en este asunto no son las excéntricas reflexiones de este improvisado predicador, sino que aquellas fuesen respaldadas y aplaudidas por el presidente de la Xunta y el de la patronal, formando así un trío que algunos ya han bautizado como el trío calaveras.
Anxo Guerreiro.